Testament i zachowek to dwa pojęcia prawa spadkowego, które pozostają ze sobą w ścisłym związku, choć pełnią odmienne funkcje. Testament stanowi wyraz woli spadkodawcy co do sposobu rozdysponowania majątku po jego śmierci. Natomiast zachowek pełni funkcję ochronną wobec najbliższych członków rodziny. Zależność między testamentem a zachowkiem polega na tym, że nawet jeżeli spadkodawca w testamencie swobodnie rozporządzi swoim majątkiem, określonym osobom przysługuje prawo do zachowku, czyli minimalnej części spadku, niezależnie od treści testamentu. Choć zasady mogą wydawać się proste, w praktyce ich stosowanie bywa bardziej złożone.
2 rodzaje dziedziczenia – ustawowe i testamentowe
Aby zrozumieć relację między testamentem a zachowkiem, warto najpierw poznać zasady, dziedziczenia w Polsce. Wyróżnia się dwa sposoby dziedziczenia: ustawowe i testamentowe.
Dziedziczenie ustawowe
Znajduje zastosowanie, gdy spadkodawca nie pozostawił po sobie testamentu. Wówczas o tym, kto dziedziczy i w jakiej części, decyduje ustawa, czyli Kodeks cywilny. To właśnie Kodeks cywilny precyzyjnie określa kolejność dziedziczenia oraz udział poszczególnych krewnych w majątku spadkowym. Dziedziczenie ustawowe ma też znaczenie przy obliczaniu zachowku.
Dziedziczenie testamentowe
Sporządzając testament, spadkodawca wyłącza zasady dziedziczenia ustawowego. W „ostatniej woli” można określić, komu przekaże majątek i w jakich proporcjach. Oznacza to, że nie trzeba ograniczać się do najbliższej rodziny. Cały majątek można przekazać np. przyjacielowi, fundacji czy dalszemu krewnemu.
Testament stwarza też dodatkowe możliwości, takie jak: wydziedziczenie członka rodziny, ustanowienie tzw. zapisu zwykłego lub windykacyjnego, czyli wskazanie, że konkretny składnik majątku ma stać się własnością wskazanej osoby, zawarcie poleceń.
Jaka jest relacja między testamentem a zachowkiem?
Zachowek to instytucja, która chroni Twoich najbliższych przed sytuacją, w której zostaliby pozbawieni części majątku należnej im z mocy prawa. Zgodnie z art. 991 Kodeksu cywilnego, zachowek to minimalna część majątku, która przysługuje określonym osobom, (przede wszystkim dzieciom, małżonkowi, a w niektórych przypadkach rodzicom). Prawo do zachowku przysługuje nawet wtedy, gdy te osoby zostały całkowicie pominięte w testamencie.
Relacja między testamentem a zachowkiem polega na tym, że testament daje Ci swobodę w dysponowaniu majątkiem, ale zachowek stawia tej swobodzie pewne granice, gwarantując najbliższym ochronę prawną.
W testamencie możesz przekazać cały majątek wybranej osobie, ale osoby uprawnione do zachowku będą mogły domagać się od niej wypłaty należnej im części wartości spadku.
Kto ma prawo do zachowku?
Zgodnie z art. 991 § 1 Kodeksu cywilnego do grona osób uprawnionych do zachowku należą:
- Twoje dzieci – niezależnie od wieku. Jeśli dziecko jest małoletnie lub trwale niezdolne do pracy, przysługuje mu wyższy zachowek.
- Twój małżonek – prawo do zachowku przysługuje, o ile w chwili śmierci pozostajecie w związku małżeńskim i nie jesteście w separacji prawnej.
- Twoi rodzice – tylko wtedy, gdy nie masz dzieci ani wnuków, albo te nie chcą lub nie mogą dziedziczyć.
Ile wynosi zachowek?
Zachowek wynosi zazwyczaj ½ wartości udziału spadkowego, który przypadałby danej osobie przy dziedziczeniu ustawowym, czyli gdyby nie było testamentu. Prawo do wyższego zachowku, wysokości 2/3 udziału spadkowego, przysługuje osobom małoletnim i trwale niezdolnym do pracy.
Jak oblicza się zachowek w praktyce? Na potrzeby wyliczenia przyjmuje się założenie, że testamentu nie ma. Następnie ustala się , kto dziedziczyłby na podstawie ustawy i w jakiej części. Finalnie wartość udziału mnoży się przez ½ lub ⅔, w zależności od tego, czy dana osoba ma prawo do zwykłego czy wyższego zachowku.
Przykład: Zostawiasz spadek o wartości 600 000 zł. Masz żonę i dwójkę dorosłych dzieci. Gdyby nie było testamentu, każde z nich dziedziczyłoby po 200 000 zł. Zachowek dla każdego wynosi więc 100 000 zł (połowa z 200 000 zł). Gdyby natomiast jedno z dzieci było małoletnie lub trwale niezdolne do pracy, to jego zachowek wynosiłby 200 000 * 2/3, czyli w zaokrągleniu do złotówek 133 333 zł.
Czy możesz całkowicie pozbawić kogoś zachowku?
Istnieje jeszcze jedna ważna zależność między testamentem a zachowkiem. W swojej ostatniej woli możesz całkowicie pozbawić kogoś prawa do zachowku. Przepisy nazywają taką sytuację wydziedziczeniem.
Co istotne, wydziedziczenie jest możliwe wyłącznie w 3 określonych przypadkach – gdy osoba uprawniona do zachowku:
- Uporczywie postępuje wbrew Twojej woli w sposób sprzeczny z zasadami współżycia społecznego, czyli łamie ogólne normy moralne i etyczne.
- Dopuściła się względem Ciebie umyślnego przestępstwa przeciwko życiu, zdrowiu lub wolności albo rażącej obrazy czci.
- Uporczywie nie dopełnia obowiązków rodzinnych wobec Ciebie.
W prawie słowo „uporczywie” oznacza długotrwale i powtarzalnie. Zachowanie jest więc uporczywe, jeśli powtarza się kilkakrotnie, a nie zdarza się tylko jeden raz.
Przykład z praktyki sądowej: Wyrok Sądu Apelacyjnego w Krakowie z dnia 7 listopada 2017 roku o sygnaturze ACa 515/17 przedstawia co, należy rozumieć pod pojęciem niedopełnienia obowiązków rodzinnych:
„W pojęciu zaniedbywanie wobec spadkodawcy obowiązków rodzinnych mieści się takie zachowanie, które prowadzi do faktycznego zerwania kontaktów rodzinnych i ustania więzi uczuciowej, normalnej w stosunkach rodzinnych. Dotyczy to wszczynania ciągłych awantur, kierowanie pod adresem spadkodawcy nieuzasadnionych i krzywdzących zarzutów, brak udziału w jego życiu choćby poprzez wizyty w jego miejscu zamieszkania czy brak okazywania zainteresowania jego sprawami.”
Co więcej, zgodnie z art. 1008 § 2 Kodeksu cywilnego, wydziedziczenie musi zostać dokonane w testamencie i wymaga wskazania przyczyny (jednej z trzech opisanych powyżej). Nie wystarczy przy tym samo powołanie się na treść przepisu prawa. Należy konkretnie opisać sytuacje, które uzasadniają wydziedziczenie danej osoby.
Testament a zachowek – o tym musisz pamiętać
Sprawy związane z testamentem i zachowkiem mogą być skomplikowane. Jeśli planujesz sporządzić testament, chcesz dowiedzieć się o swoich prawach do zachowku, lub musisz się bronić przed roszczeniem, warto skonsultować się z prawnikiem specjalizującym się w prawie spadkowym. Czas jest również istotny – roszczenie o zachowek przedawnia się po 5 latach od momentu ogłoszenia testamentu.
Jeśli potrzebujesz profesjonalnej pomocy prawnej w sprawach spadkowych, zachęcamy do kontaktu z Kancelarią Radcy Prawnego Marka Martyny. Chętnie udzielimy Ci wsparcia i pomożemy znaleźć najlepsze rozwiązanie dostosowane do Twojej sytuacji.
