Pozbawienie praw publicznych to środek karny o wyjątkowo dotkliwych konsekwencjach prawnych. Choć formalnie nie jest karą w ścisłym rozumieniu tego słowa, jego skutków nie należy bagatelizować. Przysługujące Ci prawa publiczne są związane z Twoim udziałem w życiu społecznym. O zastosowaniu środka karnego w postaci pozbawienia praw publicznych zawsze decyduje sąd i czyni to wyłącznie w określonych przypadkach.
Jakie prawa publiczne Ci przysługują?
Zacznijmy od wskazania, jakich praw publicznych w pewnych okolicznościach może pozbawić Cię sąd. Są to:
- prawo do wybierania (czynne prawo wyborcze) i bycia wybieranym (bierne prawo wyborcze) w wyborach powszechnych (np. parlamentarnych, prezydenckich), jak również w wyborach do samorządu zawodowego czy gospodarczego,
- prawo do udziału w wymiarze sprawiedliwości, np. jako ławnik w sądzie,
- prawo do pełnienia funkcji w instytucjach państwowych i samorządu terytorialnego lub zawodowego,
- prawo do uzyskiwania i posiadania odznaczeń, orderów czy tytułów honorowych nadawanych przez państwo.
Sąd nie może Cię pozbawić najważniejszych praw publicznych zagwarantowanych na poziomie konstytucyjnym czy międzynarodowych standardów ochrony praw człowieka. Przede wszystkim sąd nie może nikogo pozbawić prawa do życia, wolności myśli, sumienia i wyznania, a także prawa do obrony.
Co to znaczy być pozbawionym praw publicznych?
Pozbawienie praw publicznych to środek karny, który sąd może orzec obok głównej wymierzonej kary – kary pozbawienia wolności na czas nie krótszy od lat 3 za przestępstwo popełnione w wyniku motywacji zasługującej na szczególne potępienie oraz w razie skazania za niektóre inne przestępstwa. W takim przypadku oprócz konieczności spędzenia określonego czasu w zakładzie karnym, odczujesz jeszcze dodatkową konsekwencję popełnienia przestępstwa – utracisz również niektóre prawa wymienione wyżej.
W tym czasie nie będziesz więc w stanie przykładowo głosować w wyborach, zostać posłem, radnym, wójtem, burmistrzem czy ławnikiem. Co więcej, w razie popełnienia przestępstw, za które grozi pozbawienie praw publicznych, możesz również stracić prawo do wykonywania niektórych zawodów, takich jak adwokat, nauczyciel, pracownik służby cywilnej czy oficer.
Kiedy sąd może Cię pozbawić praw publicznych?
Sąd pozbawia skazanego praw publicznych tylko w określonych przypadkach i jedynie w razie okoliczności przewidzianych w art. 40 Kodeksu karnego. Co to oznacza w praktyce?
Po pierwsze, sąd może odebrać Ci prawa publiczne, jeśli wymierzy Ci karę pozbawienia wolności na minimum 3 lata, a Twoją motywację do popełnienia tego przestępstwa uzna za zasługującą na szczególne potępienie. Co następuje między innymi wtedy, gdy takie przestępstwo popełnisz z uwagi na nienawiść, chciwość, chęć zemsty albo upokorzenia innej osoby.
Po drugie, odebranie praw publicznych może mieć miejsce także w razie skazania za konkretne przestępstwa wymienione we wspomnianym już art. 40 Kodeksu karnego. Będzie to sprzedajność pełniącego funkcję publiczną, przekupstwo, płatna protekcja bierna i czynna, łapownictwo wyborcze, poświadczenie nieprawdy, łapownictwo na stanowisku kierowniczym oraz zakłócanie przetargu publicznego.
Środek karny w postaci pozbawienia praw publicznych sąd może orzec także w razie skazania za przestępstwo szpiegostwa. Takie przestępstwo może zostać przykładowo popełnione w sytuacji brania udziału w czynnościach obcego wywiadu, organizowanie lub kierowanie taką działalnością czy dokonywanie sabotażu podczas czynności wywiadowczych.
Jakie motywy przestępstwa w praktyce decydują o pozbawieniu praw publicznych?
Nie każde przestępstwo może skutkować orzeczeniem środka karnego w postaci pozbawienia praw publicznych – dotyczy to jedynie czynów szczególnie poważnych i szkodliwych społecznie, które wskazują, że nie powinieneś brać udziału w życiu społecznym i publicznym.
Przykładem może być wyrok Sądu Apelacyjnego w Poznaniu z 29 listopada 2018 roku w sprawie o sygn. II AKa 195/18. Sąd rozpatrywał wówczas sprawę oskarżonego o próbę wymuszenia poprzez przemoc dużej sumy pieniężnej – 2 milionów złotych. Oskarżony chciał bowiem zmusić do podpisania umowy darowizny. Sprawca, mimo podjęcia brutalnych działań, nie osiągnął celu, ponieważ pobity przez niego mężczyzna zmarł.
W wyżej wskazanym wyroku sąd uznał, że motywacją oskarżonego była nieposkromiona żądza zysku oraz rażąca niewdzięczność wobec dobrodziejstw, jakimi obdarował go pokrzywdzony. W związku z tym, oprócz kary pozbawienia wolności, sąd orzekł wobec niego wspomniany w tym artykule środek karny w postaci pozbawienia praw publicznych na okres 5 lat.
Takie rozstrzygnięcie sądu miało na celu napiętnowanie zachowania oskarżonego oraz podkreślenie społecznej szkodliwości jego czynu.
Mówiąc prościej, im bardziej Twoje zachowanie krzywdzi innych, zagraża porządkowi w kraju albo łamie kluczowe zasady współżycia społecznego, tym większa jest jego szkodliwość. Przy dokonywaniu oceny sąd bierze pod uwagę wiele czynników, przede wszystkim rodzaj przestępstwa, Twoją motywację i skutki popełnionego przez Ciebie czynu. Na tej podstawie sąd ocenia, czy należy pozbawić Cię praw publicznych.
Na jak długo możesz stracić prawa publiczne?
Obecnie sąd może pozbawić Cię praw publicznych na okres od 1 roku do 10 lat. Okres pozbawienia praw publicznych zaczyna być liczony dopiero od momentu, zakończenia wykonywania kary pozbawienia wolności.
Nie ma możliwości, by sąd pozbawił Cię tych praw na nieograniczony czas – choć niektórzy eksperci sugerują, że w wyjątkowych sytuacjach powinno być to możliwe. Na przykład w przypadku wielokrotnych przestępstw lub zbrodni wojennych, które zasługują na szczególne potępienie społeczne.
Czy można odzyskać utracone prawa publiczne?
Po upływie okresu, na jaki zostałeś pozbawiony praw publicznych, automatycznie odzyskujesz prawo do głosowania i kandydowania w wyborach powszechnych, do samorządu zawodowego czy gospodarczego, a także prawo do udziału w wymiarze sprawiedliwości.
Natomiast odznaczenia i tytuły honorowe – np. tytuł doktora honoris causa – nie wracają automatycznie. Możesz je odzyskać wyłącznie w wyniku ponownego przyznania przez właściwe instytucje.
Grozi Ci kara pozbawienia praw publicznych? Sprawdź, co musisz robić!
Jeśli jesteś osobą, której oprócz kary pozbawienia wolności grozi również pozbawienie praw publicznych, najlepiej jak najszybciej skontaktuj się z prawnikiem zajmującym się prawem karnym. Kancelaria Radcy Prawnego Marka Martyny zajmuje się prowadzeniem spraw karnych klientów indywidualnych, w tym reprezentacją w postępowaniach sądowych. Zapraszamy do kontaktu.
Pamiętaj, że pozbawienie praw publicznych może znacząco wpłynąć na Twoje życie, nie tylko ograniczając udział w życiu publicznym, ale również przekreślając lata pracy nad rozwojem kariery zawodowej. Pamiętaj, że sąd nie orzeka środka karnego w postaci pozbawienia praw publicznych z urzędu. Nawet jeśli zostaniesz skazany za jedno z wymienionych w niniejszym artykule przestępstw, sąd musi dodatkowo stwierdzić, że Twoje zachowanie zasługuje na szczególne potępienie.
Dlatego tak istotne jest przygotowanie spójnej strategii procesowej i przekonujące przedstawienie argumentów, że zarówno okoliczności czynu, jak i Twoje motywacje, nie uzasadniają zastosowania środka karnego w postaci pozbawienia praw publicznych.
