Darowizna od rodziców to jedna z najpopularniejszych form przekazania majątku w rodzinie. Może dotyczyć mieszkania, domu, działki, pieniędzy lub innych wartościowych przedmiotów. Choć sama idea jest prosta, dokonanie darowizny wiąże się z konkretnymi wymogami formalnymi, obowiązkami podatkowymi i skutkami prawnymi, które warto znać przed podjęciem decyzji.
Jaką formę może mieć darowizna od rodziców?
Darowizna to czynność prawna dokonywana w formie umowy, w której jedna ze stron (darczyńca) zobowiązuje się do bezpłatnego świadczenia na rzecz drugiej strony (obdarowanego) kosztem swojego majątku. W uproszczeniu, jedna osoba przekazuje drugiej coś za darmo, równocześnie rezygnując ze swojego prawa własności.
Można wyróżnić kilka rodzajów umów darowizny. Istotne jest to, że każda z nich wymaga innej formy, w jakiej powinna zostać zawarta:
- Umowa darowizny nieruchomości – wymaga formy aktu notarialnego. Bez zachowania tej formy umowa jest nieważna.
- Umowa darowizny rzeczy ruchomych – jeśli jest tylko obietnicą (nie doszło jeszcze do przekazania rzeczy), dla swej ważności również wymaga formy aktu notarialnego.
- Umowa darowizny pieniężnej – może być dokonana w dowolnej formie, ale ze względów dowodowych i podatkowych warto zawrzeć ją przynajmniej w formie pisemnej. W niektórych przypadkach można rozważyć zawarcie takiej umowy w formie aktu notarialnego lub z podpisami notarialnie poświadczonymi. Dopuszczalną formą zawarcia takiej umowy jest również forma dokumentowa lub elektroczniczna.
Jakie obowiązki ma obdarowany względem rodziców, którzy dokonali darowizny?
Przyjęcie darowizny od rodziców wiąże się z konkretnymi obowiązkami, które obdarowany musi spełnić.
Zgłoszenie darowizny do urzędu skarbowego
W pierwszej kolejności, są to obowiązki podatkowe. Co do zasady obdarowany ma obowiązek zgłosić otrzymaną darowiznę do urzędu skarbowego w terminie 6 miesięcy od dnia powstania obowiązku podatkowego. W praktyce zwykle jest to dzień zawarcia umowy darowizny lub dzień otrzymania przedmiotu darowizny (przykładowo w postaci środków pieniężnych). Darowizna od rodziców należy do tzw. „grupy zerowej” i co do zasady korzysta ze zwolnienia z podatku od spadków i darowizn. Zwolnienie to przysługuje jednak pod warunkiem terminowego złożenia formularza SD-Z2.
Jeżeli darowizna została dokonana w formie aktu notarialnego, obdarowany nie ma obowiązku składania formularza SD-Z2, ponieważ notariusz sam przekazuje stosowne informacje do urzędu skarbowego.
Obowiązek alimentacyjny względem obdarowanego
Jeśli darczyńca popadnie w niedostatek, obdarowany może zostać zobowiązany do świadczeń alimentacyjnych na jego rzecz.
W polskim prawie niedostatek oznacza sytuację, w której dana osoba nie jest w stanie zaspokoić swoich podstawowych potrzeb życiowych, takich jak: wyżywienie, mieszkanie, leczenie czy opłaty niezbędne do normalnego funkcjonowania. Chodzi więc o realne trudności finansowe, które uniemożliwiają pokrycie podstawowych wydatków.
Obowiązek alimentacyjny obdarowanego jest jednak ograniczony do wysokości jego wzbogacenia, czyli korzyści majątkowej, jaką nadal czerpie z darowizny.
Przykład: Jeśli ktoś dostał mieszkanie i nadal w nim mieszka lub je wynajmuje, wzbogacenie istnieje w całości. Jeśli dostał 10 000 zł, ale połowę wydał np. na wakacje, wzbogaceniem pozostaje ta część, która jeszcze „istnieje”, chociażby pozostałe pieniądze lub zakupione za nie rzeczy, które nadal posiada.
Obowiązek zwrotu darowizny
Mogą się również zdarzyć sytuacje, w których obdarowany jest zobowiązany do zwrotu darowizny lub oddania jej równowartości. Taka sytuacja ma miejsce zgodnie z art. 898 § 1 k.c. w przypadku rażącej niewdzięczności obdarowanego wobec darczyńcy.
Rażąca niewdzięczność oznacza zachowanie obdarowanego, które w sposób poważny narusza podstawowe zasady lojalności i wdzięczności wobec darczyńcy, np. przemoc, ciężkie zniewagi, uporczywe lekceważenie czy odmowę pomocy w sytuacji oczywistej potrzeby. W takim przypadku darczyńca może odwołać darowiznę i żądać jej zwrotu.
Inaczej wygląda sytuacja pogorszenia sytuacji finansowej darczyńcy. Jeżeli po dokonaniu darowizny darczyńca popadnie w niedostatek, co do zasady nie może żądać zwrotu darowizny, lecz może domagać się od obdarowanego świadczeń alimentacyjnych, w granicach istniejącego wzbogacenia. Wyjątkiem przewidzianym w art. 896 k.c. jest darowizna jeszcze niewykonana: jeżeli doszło do znacznego pogorszenia sytuacji majątkowej darczyńcy, może on od niej odstąpić.
Znaczne pogorszenie sytuacji majątkowej oznacza stan, w którym darczyńca nie jest w stanie zaspokoić swoich podstawowych potrzeb życiowych, takich jak mieszkanie, wyżywienie czy leczenie, a wykonanie darowizny zagrażałoby jego utrzymaniu.
Dlatego tak istotne jest, aby obdarowany miał świadomość tych konsekwencji już w momencie przyjmowania darowizny, by móc odpowiednio zaplanować swoje finanse i przyszłość.
Jaki podatek obowiązuje przy darowiźnie od rodziców?
Darowizny dokonywane między rodzicami a dziećmi mogą korzystać z całkowitego zwolnienia z podatku od spadków i darowizn. Warunkiem skorzystania z tego zwolnienia jest zgłoszenie nabycia darowizny do urzędu skarbowego w terminie 6 miesięcy od dnia powstania obowiązku podatkowego, poprzez złożenie formularza SD-Z2.
Jeśli warunek ten zostanie spełniony, dziecko otrzymujące darowiznę od rodziców nie zapłaci podatku, niezależnie od wartości przekazanego majątku. Stanowi to istotną różnicę w porównaniu z innymi grupami podatkowymi, w których obowiązują limity kwot wolnych od podatku oraz określone stawki podatkowe.
Jak zostało już wskazane wcześniej, w przypadku darowizny dokonanej w formie aktu notarialnego obowiązek zgłoszenia SD-Z2 nie występuje, ponieważ notariusz przekazuje odpowiednie informacje do urzędu skarbowego.
Jak darowizna na rzecz dziecka wpływa na przyszły spadek po rodzicach?
Darowizna dokonana przez rodziców może mieć istotny wpływ na późniejsze postępowanie spadkowe, zwłaszcza w sytuacji, gdy w rodzinie jest więcej niż jedno dziecko. Zgodnie z przepisami Kodeksu cywilnego wartość darowizn dokonanych przez przyszłego spadkodawcę dolicza się do masy spadkowej przy dziale spadku oraz przy obliczaniu zachowku.
Oznacza to, że jeśli jedno z dzieci otrzymało za życia rodziców darowiznę, a pozostałe nie, wartość tej darowizny jest uwzględniana przy podziale majątku spadkowego, aby zachować zasadę równego traktowania spadkobierców. Darowizna ma również znaczenie przy ustalaniu wysokości zachowku, czyli minimalnej części spadku przysługującej najbliższym członkom rodziny.
W jakich przypadkach rodzice mogą odwołać darowiznę wobec dziecka?
Nawet już dokonaną darowiznę można odwołać, jednak wyłącznie w przypadkach ściśle określonych w przepisach prawa.
1. Rażąca niewdzięczność obdarowanego
Darowizna może zostać odwołana, jeżeli dziecko dopuściło się wobec rodziców rażącej niewdzięczności. Może to obejmować m.in. popełnienie poważnego przestępstwa przeciwko rodzicom (np. pobicie, groźby, pozbawienie wolności) lub uporczywe naruszanie obowiązków rodzinnych, takie jak długotrwałe porzucenie chorych rodziców, całkowite zerwanie kontaktu czy psychiczne znęcanie się.
2. Popadnięcie darczyńcy w niedostatek
Jeżeli po dokonaniu darowizny rodzic popadnie w niedostatek, co do zasady nie może odwołać już wykonanej darowizny. W takiej sytuacji ma jednak prawo domagać się od obdarowanego świadczeń alimentacyjnych w granicach istniejącego wzbogacenia. Wyjątkiem jest sytuacja, gdy darowizna nie została jeszcze wykonana.
3. Istotna zmiana sytuacji majątkowej darczyńcy przed wykonaniem darowizny
W przypadku znacznego pogorszenia sytuacji majątkowej darczyńcy (np. utraty pracy, poważnego zadłużenia lub nieprzewidzianych wydatków) możliwe jest odwołanie darowizny jeszcze niewykonanej, jeżeli jej wykonanie zagrażałoby utrzymaniu darczyńcy lub wykonanie ciążących na nim obowiązków alimentacyjnych.
Oświadczenie o odwołaniu darowizny powinno zostać sporządzone w formie pisemnej, zawierać wskazanie konkretnej podstawy jej odwołania oraz wezwanie obdarowanego do zwrotu przedmiotu darowizny lub jej równowartości.
Darowizna od rodziców – najważniejsze informacje, które warto znać
Darowizna od rodziców to powszechny i często korzystny sposób przekazywania majątku w rodzinie, pod warunkiem odpowiedniego przygotowania całego procesu. Wymaga ona zachowania właściwej formy prawnej, w szczególności aktu notarialnego w przypadku umowy darowizny nieruchomości, oraz dopełnienia wymaganych formalności, aby możliwe było skorzystanie ze zwolnienia z podatku od spadków i darowizn.
Jeśli potrzebujesz profesjonalnej pomocy prawnej w sprawach z zakresu prawa cywilnego, zachęcamy do kontaktu z Kancelarią Radcy Prawnego Marka Martyny. Chętnie udzielimy Ci wsparcia i pomożemy znaleźć najlepsze rozwiązanie dostosowane do Twojej sytuacji.
