Jeśli otrzymasz od rodzica pokaźną darowiznę, może to mieć wpływ na późniejszą sprawę spadkową.Niewykluczone, że rodzeństwo zgłosi się do Ciebie z roszczeniem o zachowek. Czy jednak w każdej sytuacji będzie mieć do tego prawo? I jakiej wysokości kwot rodzeństwo może się domagać? W tym artykule szczegółowo wyjaśniamy, jaka jest zależność między darowizną a prawem do zachowku przysługującym rodzeństwu.
Czym jest zachowek i dlaczego darowizna ma znaczenie w jego kontekście?
Aby wyjaśnić, dlaczego darowizna może mieć wpływ na zachowek przysługujący rodzeństwu, warto zacząć od przybliżenia definicji zachowku. Zwłaszcza, że wiele osób błędnie rozumie to pojęcie.
Zachowek to nic innego jak minimalna część majątku spadkowego, która przysługuje najbliższym członkom rodziny spadkodawcy, pod warunkiem, że w danej sytuacji dziedziczyliby oni z mocy ustawy.
Oznacza to, że żeby ustalić, czy danej osobie przysługuje roszczenie o zachowek, trzeba odpowiedzieć na trzy kluczowe pytania:
- Czy osoba należy do grona najbliższych członków rodziny spadkodawcy w rozumieniu Kodeksu cywilnego – czyli, czy jest małżonkiem, dzieckiem (lub dalszym zstępnym – tj. wnukiem) albo rodzicem zmarłego?
- Czy zgodnie z zasadami dziedziczenia ustawowego (obowiązującymi w przypadku braku testamentu) ta osoba dziedziczyłaby spadek po zmarłym?
- Czy osoba otrzymała przysługującej jej minimum z majątku spadkodawcy?
Jak otrzymanie darowizny wpływa na zachowek dla rodzeństwa?
Skoro wiesz już, że zachowek stanowi „minimum ze spadku” przysługujące najbliższym członkom rodziny spadkodawcy, kolejnym krokiem będzie udzielenie odpowiedzi na trzy pytania postawione w akapicie powyżej.
Odpowiedź na dwa pierwsze pytania jest stosunkowo prosta. Jeśli Twój rodzic przekazał Ci darowiznę i zastanawiasz się, czy rodzeństwo może domagać się zachowku. W takiej sytuacji odpowiedzi na oba pytania brzmią: „tak”.
Pozostaje więc trzecie pytanie. Warto zauważyć, że nie dotyczy ono samego spadku po zmarłym, lecz ogółu jego majątku. To jest istotne, ponieważ przy ustalaniu, czy ktoś otrzymał należny mu zachowek, bierze się pod uwagę:
- Odziedziczony spadek,
- Otrzymane darowizny,
- Otrzymane zapisy windykacyjne,
- Fundusz założycielski fundacji rodzinnej lub majątek powstały w wyniku jej rozwiązania.
W dalszej części tego artykułu przyjrzymy się przede wszystkim kwestii spadku oraz darowizn, które mają kluczowe znaczenie.
Jak ustala się wysokość zachowku?
Gdyby przepisy Kodeksu cywilnego nie przewidywały doliczania darowizn do spadku, łatwo byłoby obejść obowiązek zapłaty zachowku. Wówczas wystarczyłoby, że spadkodawca rozdysponuje majątek jeszcze za życia. Prawo jednak zabezpiecza interesy najbliższych członków rodziny, dlatego przy ustalaniu wysokości zachowku bierze się pod uwagę również wszystkie darowizny dokonane przez spadkodawcę na rzecz osób najbliższych.
Należy jednak pamiętać, że przy ustalaniu zachowku nie wszystkie darowizny są brane pod uwagę. Kodeks cywilny wprost określa, że doliczeniu do zachowku nie podlegają drobne darowizny zwyczajowo w danych stosunkach przyjętych. Ponadto, nie uwzględnia się darowizn dokonanych ponad 10 lat przed śmiercią spadkodawcy, ale tylko wtedy, gdy zostały przekazane osobom spoza grona spadkobierców lub osób uprawnionych do zachowku.
Jak wygląda to w praktyce? Proces ten składa się z kilku następujących etapów:
- Najpierw ustalamy, kto dziedziczyłby na podstawie ustawy. Należy zrobić to niezależnie od tego, czy spadkodawca pozostawił testament.
- Obliczamy udział spadkowy rodzeństwa, a następnie mnożymy go:
- przez ½ – to jest standardowa wysokość zachowku
- lub przez ⅔ – jeśli osoba uprawniona (rodzeństwo) jest małoletnia lub trwale niezdolna do pracy.
- Wyliczamy substrat zachowku, czyli podstawę od której liczy się wysokość zachowku. W tym celu od wartości spadku należy odjąć długi spadkowe, a następnie dodać wartość darowizn, zapisów windykacyjnych oraz ewentualnego majątku związanego z fundacją rodzinną (tj. funduszu założycielskiego lub majątku po jej rozwiązaniu. Należy mieć jednak na uwadze, że majątek fundacji rodzinnej co do zasady nie wchodzi w skład spadku i nie podlega dziedziczeniu).
Finalnie, mnożymy wysokość substratu zachowku (pkt 3 powyżej) przez ułamek wyliczony w punkcie 2. W ten sposób otrzymujemy kwotę zachowku, jaka przysługuje spadkobiercy, który może być Twoim bratem lub siostrą.
Poniżej praktyczny przykład.
Przyjmijmy, że masz dwójkę rodzeństwa. Twój rodzic będący po rozwodzie pozostawił po sobie spadek o wartości 700.000 zł oraz długi w wysokości 100.000 zł. Kilka lat wcześniej rodzic przekazał Ci w formie darowizny 180.000 zł.
- Zgodnie z zasadami dziedziczenia ustawowego Ty i Twoje rodzeństwo dziedziczylibyście po ⅓ spadku.
- Przyjmijmy, że Twoje rodzeństwo to osoby dorosłe i zdolne do pracy, więc wysokość zachowku wynosi ½ udziału spadkowego Ułamek ⅓ należy pomnożyć c przez ½, co daje ⅙.
- Teraz należy ustalić podstawę do obliczenia zachowku. Od wartości spadku (tj. 700.000 zł) odejmujemy długi (100.000 zł), co daje 600.000 zł. Następnie do tej kwoty doliczamy wartość otrzymanej przez Ciebie darowizny (180.000 zł), co daje łączną kwotę 780.000 zł.
- Podstawę zachowku tj. 780.000 zł mnożymy przez ⅙, co daje kwotę w wysokości 130.000 zł, to kwota, jaką powinno otrzymać każde z Twojego rodzeństwa (łącznie z Tobą) tytułem zachowku.
Jeśli spadkodawca (rodzic) nie sporządził testamentu, spadek zostanie podzielony po równo między całą trójkę rodzeństwa.Po odjęciu długów do podziału pozostaje 600.000 zł, więc każde z Was otrzyma po 200.000 zł. To więcej niż przysługujący zachowek (130.000 zł), dlatego darowizna, którą wcześniej otrzymałeś, nie spowoduje, że rodzeństwo będzie mogło domagać się od Ciebie dodatkowych pieniędzy. Sytuacja wyglądałaby inaczej, gdyby udział Twojego rodzeństwa w spadku był niższy niż przysługującą im zachowek. Wówczas rzeczywiście mogliby zgłosić się do Ciebie z roszczeniem o uzupełnienie brakującej kwoty zachowku.
Jak darowizny otrzymane przez rodzeństwo wpływają na ich zachowek?
Warto wiedzieć, że na wysokość ewentualnego zachowku, który możesz być zobowiązany wypłacić rodzeństwu, wpływają nie tylko darowizny otrzymane przez Ciebie, ale także te, które oni sami otrzymali od rodzica.
Zmodyfikujemy więc nieco wcześniejszy przykład. Ponownie przyjmijmy, że rodzic przekazał Ci darowiznę wysokości 180.000 zł. Dodatkowo każde z dwojga rodzeństwa otrzymało od zmarłego rodzica kawalerkę, której wartość w chwili ustalania zachowku wynosiła po 450.000 zł.
W tym przypadku rodzic sporządził testament, w którym cały spadek postanowił przekazać Tobie. Rodzeństwo informuje więc, że będzie domagać się od Ciebie zapłaty zachowku. Czy jednak rzeczywiście ma do tego prawo? Przeanalizujmy tę sytuację.
- Ustalamy, , jak wyglądałoby dziedziczenie na podstawie ustawy . Tak jak we wcześniejszym przykładzie, każdemu z Was przysługiwałby udział spadkowy w wysokości ⅓.
- Obliczamy wysokość zachowku, tj. udział w wysokości ⅓ mnożymy przez ½ (ponieważ rodzeństwo występujące z roszczeniem o zachowek to osoby dorosłe i zdolne do pracy). Otrzymujemy więc ułamek w wysokości ⅙.
- Ustalamy podstawę do obliczenia zachowku tzw. substrat. Zakładamy, że spadek (po odjęciu długów) wynosi 600.000 zł. Do tej kwoty doliczamy wartość obu mieszkań (2 × 450.000 zł) oraz Twoją darowiznę (180.000 zł). Łącznie daje to kwotę w wysokości 1.680.000 zł.
- Otrzymaną wartość (tj. 1.680.000 zł) mnożymy przez ⅙ . Otrzymujemy wówczas kwotę w wysokości 280.000 zł. Tyle powinien wynosić zachowek dla każdego z rodzeństwa.
Jednak zachowek nie oznacza wyłącznie kwoty, jaką dana osoba powinna otrzymać ze spadku. Uwzględnia się również to, co dostała wcześniej, np. w formie darowizny. W tym przypadku każde z rodzeństwa otrzymało kawalerkę wartą 450 000 zł, czyli znacznie więcej niż przysługujący im zachowek (280 000 zł). Oznacza to, że nie musisz im nic dopłacać, nawet w sytuacji gdy cały spadek przypadł Tobie.
Łatwo możesz dostrzec, że relacja między darowizną a zachowkiem może być skomplikowana. W rzeczywistości tego rodzaju sprawy rzadko bywają tak proste jak w naszych przykładach. Ustalenie poprawnej wysokości zachowku oraz właściwe uwzględnienie darowizn bywa problematyczne, zwłaszcza bez znajomości prawa i ugruntowanej linii orzeczniczej w sprawach spadkowych. Jeśli, potrzebujesz profesjonalnej pomocy prawnej w sprawach spadkowych, zachęcamy do kontaktu z Kancelarią Radcy Prawnego Marka Martyny. Chętnie udzielimy Ci wsparcia i pomożemy znaleźć najlepsze rozwiązanie dostosowane do Twojej sytuacji.
