Wiele osób błędnie uważa, że samo pominięcie kogoś w testamencie jest równoznaczne z wydziedziczeniem. Tymczasem są to dwie różne sytuacje. Jeżeli nie zostałeś uwzględniony w testamencie, nadal masz prawo do zachowku. Dopiero wydziedziczenie przez spadkodawcę może pozbawić Cię tego prawa. W tym artykule wyjaśniamy, czym jest wydziedziczenie, kogo można wydziedziczyć, kiedy jest możliwe oraz w jaki sposób możesz je podważyć.
Czym jest wydziedziczenie?
Wydziedziczenie to sytuacja, w której spadkodawca w testamencie pozbawia określoną osobę prawa do zachowku. Zachowek to natomiast prawo do otrzymania określonej części wartości udziału spadkowego, który przypadłby danej osobie przy dziedziczeniu ustawowym. Co do zasady wynosi połowę tego udziału, a w przypadku małoletniego zstępnego lub osoby trwale niezdolnej do pracy – dwie trzecie.
Należy jednak odróżnić wydziedziczenie od samego pominięcia w testamencie. Jeżeli nie zostałeś powołany do spadku i nie otrzymałeś żadnego majątku, nie oznacza to jeszcze, że zostałeś wydziedziczony.
W takiej sytuacji nadal może przysługiwać Ci zachowek, czyli możliwość żądania od spadkobiercy testamentowego, a w dalszej kolejności od osób, które otrzymały zapis windykacyjny lub darowiznę, wypłaty określonej kwoty pieniężnej.
Aby wydziedziczenie było skuteczne, spadkodawca musi wskazać w testamencie powód swojej decyzji. Przyczyna ta musi odpowiadać sytuacjom przewidzianym w przepisach. Jeżeli powód wydziedziczenia będzie nieprawdziwy albo nie będzie spełniał wymaganych warunków, wydziedziczenie można podważyć.
Kogo można wydziedziczyć?
Wydziedziczyć można tylko osoby najbliższe, którym co do zasady przysługuje prawo do zachowku. Tym samym do osób, które można wydziedziczyć, należą:
· dzieci, wnuki i dalsi potomkowie spadkodawcy,
· małżonek,
· rodzice.
Czy wydziedziczenie dziecka pozbawia zachowku również wnuki?
Wydziedziczenie dziecka nie oznacza automatycznie, że jego dzieci, czyli wnuki spadkodawcy, również tracą prawo do zachowku. Osobę wydziedziczoną traktuje się tak, jakby nie dożyła otwarcia spadku. Tym samym w jego miejsce do dziedziczenia mogą zostać dopuszczone wnuki spadkodawcy, a jeśli wnuki zostały pominięte w testamencie, ale nie zostały wydziedziczone – będzie przysługiwał im zachowek.
Z jakich powodów można kogoś wydziedziczyć?
Spadkodawca nie może wydziedziczyć członka rodziny tylko dlatego, że pozostawał z nim w konflikcie albo nie chciał przekazać mu majątku. Zachowek ma być gwarancją dla najbliższych członków rodziny, dlatego prawa do niego można pozbawić tylko w ściśle określonych sytuacjach.
1. Uporczywe postępowanie sprzeczne z zasadami współżycia społecznego wbrew woli spadkodawcy
Możesz zostać wydziedziczony, jeżeli przez długi czas zachowujesz się w sposób rażąco naganny wbrew woli spadkodawcy i mimo jego wyraźnego sprzeciwu nie zmieniasz swojego postępowania.
Przykładem będzie np. nadużywanie alkoholu, zażywanie narkotyków, prowadzenie konfliktowego trybu życia albo uporczywe unikanie pracy. Takie zachowanie musi być jednak powtarzające się i długotrwałe.
2. Popełnienie umyślnego przestępstwa przeciwko życiu, zdrowiu lub wolności albo rażąca obraza czci względem spadkodawcy albo jednej z najbliższych mu osób
Wydziedziczenie może nastąpić także, jeżeli dopuściłeś się wobec spadkodawcy lub osoby mu najbliższej umyślnego przestępstwa przeciwko życiu, zdrowiu lub wolności – na przykład pobicia czy uszkodzenia ciała. Powodem wydziedziczenia może być również rażąca obraza czci, czyli wyjątkowo poważne naruszenie godności lub dobrego imienia spadkodawcy.
3. Uporczywe niewywiązywanie się z obowiązków rodzinnych
Możesz zostać wydziedziczony również wtedy, gdy przez długi czas nie wywiązujesz się z podstawowych obowiązków rodzinnych wobec spadkodawcy.
Przykładem może być brak pomocy choremu rodzicowi, brak zainteresowania jego sytuacją albo uchylanie się od obowiązku alimentacyjnego. Takie zachowanie musi być jednak zawinione.
Jakie warunki musi spełniać wydziedziczenie, aby było skuteczne?
Samo zapisanie w testamencie, że spadkodawca wydziedzicza członka rodziny, jeszcze nie przesądza, że zostało to zrobione skutecznie. Do tego potrzebne jest spełnienie konkretnych warunków. Najważniejsze z nich to:
1. Ważny testament
Wydziedziczenie może zostać dokonane wyłącznie w ważnym testamencie. Wydziedziczenie nie wywoła skutków prawnych w żadnym innym oświadczeniu. Jeżeli testament będzie nieważny, nieważne będzie również wydziedziczenie.
2. Konkretne wskazanie osoby wydziedziczonej
W testamencie musi być wskazane konkretnej osoby, której spadkodawca chce pozbawić prawa do zachowku.
3. Wskazanie powodu wydziedziczenia
Spadkodawca musi wyjaśnić, dlaczego zdecydował się na wydziedziczenie. Samo stwierdzenie, że „nie zasługujesz na spadek”, nie będzie wystarczające.
4. Prawdziwość przyczyny wydziedziczenia
Powód wydziedziczenia musi rzeczywiście istnieć i odpowiadać wymaganiom określonym w przepisach.
5. Brak przebaczenia
Jeżeli spadkodawca przebaczył Ci zachowanie, które było powodem wydziedziczenia, wówczas wydziedziczenie z tej przyczyny będzie nieskuteczne. Przebaczenie nie musi mieć żadnej szczególnej formy.
W jaki sposób możesz podważyć testament, w którym nastąpiło wydziedziczenie?
Jeżeli zostałeś wydziedziczony i uważasz, że wydziedziczenie było bezpodstawne, możesz zakwestionować jego skuteczność i dochodzić należnego Ci zachowku.
Najlepiej zacząć od sprawdzenia treści testamentu i ustalenia, czy jest on ważny, czy spadkodawca wskazał konkretną przyczynę wydziedziczenia i czy była ona zgodna z prawdą. Podstawą podważenia wydziedziczenia może być także udowodnienie, że spadkodawca wcześniej Ci przebaczył.
Czy istnieje ograniczenie czasowe na podważenie wydziedziczenia i uzyskanie zachowku?
Dochodzenie zachowku jest ograniczone czasowo. Nie możesz czekać z podjęciem działań bez końca, ponieważ Twoje roszczenie może się przedawnić. Dlatego jeśli spadkodawca wydziedziczył Cię i zrobił to niesłusznie, warto jak najszybciej sprawdzić swoje możliwości prawne.
Co do zasady roszczenia uprawnionego z tytułu zachowku przedawniają się z upływem 5 lat od ogłoszenia testamentu. Roszczenie przeciwko osobie obowiązanej do uzupełnienia zachowku z tytułu otrzymanych od spadkodawcy zapisu windykacyjnego lub darowizny przedawnia się z upływem lat pięciu od otwarcia spadku.
W takich sprawach pomoc prawnika może okazać się bardzo ważna. Doświadczony specjalista pomoże Ci ocenić sytuację, przygotować odpowiednie pisma i zadbać o prawidłowe dochodzenie Twoich praw.
Jeżeli potrzebujesz profesjonalnej pomocy prawnej w sprawach z zakresu prawa spadkowego, zachęcamy do kontaktu z Kancelarią Radcy Prawnego Marka Martyny. Pomożemy Ci przeanalizować Twoją sytuację i znaleźć najlepsze rozwiązanie.
