Testament z założenia powinien odzwierciedlać wolę spadkodawcy. W praktyce jednak nie zawsze tak jest. Stąd często pojawia się pytanie – czy testament można podważyć? Nie chodzi tu jednak o sytuację, w której spadkobierca po prostu nie zgadza się z treścią testamentu. Mowa jest o przypadkach, gdy z różnych przyczyn testament jest obarczony wadą, czyli mógł zostać sporządzony niezgodnie z prawem lub w okolicznościach, które budzą wątpliwości co do jego ważności. Kiedy można mówić o wadliwości testamentu? Co właściwie zrobić, gdy podejrzewasz, że testament nie powinien być podstawą dziedziczenia?
Kiedy testament jest nieważny?
W pierwszej kolejności, warto wspomnieć o sytuacjach, w których testament w sposób oczywisty jest nieważny, ponieważ nie spełnia podstawowych wymogów formalnych określonych przez przepisy prawa.
Jednym z najczęstszych błędów jest sytuacja, w której spadkodawca sporządza testament „własnoręczny”, ale tylko z pozoru. Na przykład pisze go na komputerze, drukuje, a następnie podpisuje. Spadkodawcy wydaje się, że jest to wystarczające, a tymczasem zgodnie z Kodeksem cywilnym testament własnoręczny musi być w całości napisany odręcznie. Samo podpisanie takiego dokumentu nie czyni go jeszcze testamentem. .
Inny przykład: Spadkodawca sporządził testament wspólnie z małżonkiem. W Polsce takie testamenty nie są dopuszczalne, ponieważ testament należy sporządzić indywidualnie. Wspólny testament jest więc nieważny z mocy prawa.
Za nieważne uznaje się również testamenty sfałszowane, na przykład podpisane przez inną osobę. W takim przypadku należy jednak udowodnić, że testament rzeczywiście został sfałszowany.
Kiedy możesz podważyć prawidłowo sporządzony testament?
Przyjmijmy, że zmarły sporządził testament zgodnie z obowiązującymi przepisami– np. własnoręcznie sporządził swoją ostatnią wolę albo sporządził ją u notariusza, wskazując komu ma przypaść dana część majątku. Taki testament jest formalnie poprawny. Mimo to w niektórych sytuacjach, można zakwestionować jego ważność. Wyobraź sobie, że po śmierci ojca udajesz się do notariusza na odczytanie testamentu. Okazuje się, że cały majątek został zapisany opiekunce, która zajmowała się nim w ostatnich miesiącach życia. Problem w tym, że Twój ojciec od dłuższego czasu cierpiał na postępującą demencję.
W takiej sytuacji pojawia się uzasadniona wątpliwość, czy testament rzeczywiście odzwierciedla świadomą wolę spadkodawcy. W takich sytuacjach należy wziąć pod uwagę przepisy o wadach oświadczenia woli, które pozwalają zakwestionować ważność testamentu, jeśli został on sporządzony np. pod wpływem błędu, groźby, przymusu albo w stanie wyłączającym świadome albo swobodne powzięcie decyzji i wyrażenie woli.
3 powody podważenia testamentu , czyli wady oświadczenia woli
Przepisy pozwalają zakwestionować takie testamenty, które zostały sporządzone wadliwie. Jeśli ktoś dokonał czynności wadliwej, to znaczy, że nie zrobił tego świadomie, dobrowolnie lub uczciwie. Takie sytuacje mogą dotyczyć trzech następujących przypadków:
- Zmarły sporządził testament w stanie wyłączającym świadome lub swobodne wyrażanie woli i podjęcie decyzji,
- Zmarły działał pod wpływem błędu,
- Zmarły spisał ostatnią wolę pod wpływem przymusu lub groźby.
Zastanówmy się, co to oznacza w praktyce.
1. Brak świadomości lub swobody przy sporządzaniu testamentu
„Stan wyłączający świadome powzięcie decyzji i wyrażenie woli” to taki stan, w którym spadkodawca nie ma pełnego rozeznania co do tego, co robi i jakie wywoła to skutki. Przyczyną może być na przykład choroba psychiczna, działanie środków odurzających albo nawet czynnik przejściowy, przykładowo wysoka gorączka.
Wracając do wcześniej przytoczonej sytuacji, testament sporządzony przez ojca z głęboką demencją mógłby zostać zakwestionowany. Oczywiście pod warunkiem, że udałoby Ci się przedstawić dowody potwierdzające, że Twój tata nie był świadomy znaczenia swoich działań.
2. Działanie pod wpływem błędu
Testament można podważyć także w sytuacji, gdy spadkodawca działał pod wpływem błędnego wyobrażenia o rzeczywistości. W tym przypadku najważniejsza będzie odpowiedź na pytanie „Czy gdyby taka osoba wiedziała, jak wygląda prawdziwy stan rzeczy, sporządziłaby testament o tej samej treści?”
3. Groźba lub przymus
Jeśli ktoś zmusił spadkodawcę do sporządzenia testamentu poprzez groźby lub przemoc, będzie on nieważny. . Między groźbą a decyzją o sporządzeniu testamentu określonej treści musi istnieć związek przyczynowy, na przykład syn mógłby zagrozić niepełnosprawnemu ojcu, że nie będzie mu pomagać w codziennych czynnościach, jeśli ten nie przepisze na niego całego majątku.
Unieważnienie testamentu przed sądem – jak można to zrobić w praktyce?
Przyjmijmy, że któryś z wyżej opisanych przykładów mógł mieć miejsce w Twojej sytuacji. Jakie kroki należy podjąć dalej?
Pierwszym krokiem jest sprawdzenie, czy posiadasz interes prawny. Oznacza to, że z potencjalnej decyzji sądu wywodzisz skutki, które bezpośrednio Ciebie dotyczą. Przykładowo dzięki podważeniu testamentu będziesz dziedziczyć na podstawie ustawy.
Po drugie, testament możesz podważyć jedynie przed sądem. A żeby sąd rzeczywiście unieważnił testament, potrzebne są Ci jeszcze dowody. Mogą to być maile, wiadomości SMS, zeznania świadków, poprzednie wersje testamentu, dokumentacja medyczna czy analiza pisma ręcznego (ekspertyza grafologiczna).
W takiej sytuacji warto skorzystać ze wsparcia profesjonalnego pełnomocnika. Dzięki temu będziesz mieć pewność, że rzeczywiście istnieją podstawy do podważenia testamentu, przedstawiasz wystarczające dowody i spełniasz wszystkie wymogi formalne.
A skoro już mowa o formalnościach, to warto dodać, że masz ograniczony czas działania. Na wady oświadczenia woli nie możesz się powołać po upływie 3 lat od momentu, gdy dowiesz się o przyczynie nieważności (np. o tym, że ktoś groził spadkodawcy) i jednocześnie po upływie 10 lat od momentu otwarcia spadku (momentu śmierci spadkodawcy).
Dlatego, jeśli masz wątpliwości co do ważności testamentu, nie zwlekaj z działaniem. W takiej sytuacji, jak najszybciej skorzystaj ze wsparcia radcy prawnego.
Jeśli, potrzebujesz profesjonalnej pomocy prawnej w sprawach spadkowych, zachęcamy do kontaktu z naszą kancelarią. Chętnie udzielimy Ci wsparcia i pomożemy znaleźć najlepsze rozwiązanie dostosowane do Twojej sytuacji.
